İnönü Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Tayfur Bayat, “2024 yılında Malatya’da iş yeri sayısı 12 bin 287. Esnaf sayısında da benzer bir düşüş görülüyor. Malatya’da esnaf sayısı yüzde 6 oranında azalmışken, Türkiye genelinde bu oran yüzde 3,7. Bu da Malatya ekonomisinde üretim anlamında radikal kararlar alınması gerektiğini gösteriyor.” açıklamalarını yaptı.
“CİNSİYET AYRIMI OLMAKSIZIN GÖÇ VERİLDİ”
Şehir hakkındaki istatistiklerle şehir hakkında perspektif çizmeye çalışan Bayat, “Size Malatya'nın sosyoekonomik verilerini tanıtmak ve kafanızda bir şablon oluşturmak istiyoruz. Sunumun detaylarını ise kıymetli hocalarımız sizlerle paylaşacaklar. Biz verileri hazırlarken bazı sıkıntılarla karşılaştık. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), bölgesel verileri 2019 yılından itibaren yayınlamaya başladı. Dolayısıyla daha geçmiş yıllara yönelik veri sunamıyoruz. Ancak bu durum bize bir avantaj da sağlıyor; depremin etkilerini daha net görebiliyoruz. Bu grafikte kişi başına düşen gayrisafi yurt içi hasıla (GSYİH), Amerikan doları cinsinden yer alıyor. Bildiğiniz üzere, ekonomik büyüklük ülkelerin sınıflandırılmasında önemli bir kriterdir. GSYİH’si yüksek olan ekonomiler daha zengin olarak kabul edilir. Bu çerçevede baktığımızda, Malatya’da 2002 yılında kişi başına gelir yaklaşık 5.500 dolarken, bu rakam 7.500 dolara kadar çıkmıştır. Üstteki grafikte ihracat ve ithalat rakamları (milyon dolar cinsinden) yer alıyor. Özellikle ithalatta 2021’den sonra keskin bir düşüş gözlemlenmiş, bu düşüş 2022 yılında azalmaya başlamış. İhracat ise 2020-2022 arası yükselmiş ancak sektörel sorunlar nedeniyle tekrar azalmış. Depremin etkisini en net gördüğümüz grafiklerden biri nüfus grafiği. 2021 yılında yaklaşık 810.000 olan nüfus, dramatik şekilde azalmış. Kadın ve erkek nüfus oranı birbirine yakın; bu düşüş cinsiyet farkı gözetmeden gerçekleşmiş. Deprem sonrası göçle birlikte net göç hızının arttığını açıkça görüyoruz. Burada dikkat edilmesi gereken nokta şu: Bir büyüme hızı olması gerekirken, biz eksiden gelen bir toparlanma süreci izliyoruz. Alttaki grafikte doğum hızı yer alıyor. Bu sadece Malatya'ya özgü bir durum değil; Sayın Cumhurbaşkanımızın da ifade ettiği gibi, Türkiye genelinde doğum oranlarında düşüş var. Bu düşüşün depreme bağlı olmadığı, 2019’dan itibaren başladığı görülüyor. Doğurganlık oranı da aynı şekilde azalıyor. Bağımlılık oranının düşmesi ise nüfusun yaşlandığını gösteriyor. Ortalama hane halkı büyüklüğü 3,5 kişiden 3,15 kişiye düşmüş durumda. Bu da bize şunu söylüyor: Malatya’da herhangi bir eve girdiğinizde ortalama 3,15 kişi yaşıyor. Bu, konut planlamasında kullanılan önemli bir veri.” dedi.
“GİRİŞİMCİ SAYISI AZALIYOR”
Deprem öncesi dönemden itibaren girişimci sayısının azalma gösterdiğini hatırlatan Bayat, “İstihdam oranına baktığımızda, 2023’ten itibaren ciddi bir artış görülüyor. Deprem öncesi dönemde iş gücüne katılım oranı düşüktü. İşsizlik oranında ise azalma var. Türkiye genelinde dar tanımlı işsizlik oranı %9,8 iken, Malatya’da bu oran %7,2. Burada bir açıklama yapmam gerekiyor: Dar tanımlı ve geniş tanımlı işsizlik ne demek? TÜİK bir eve gidiyor ve kişiye, “Son 6 ay içinde iş aradınız mı?” diye soruyor. Örneğin ben, "Bir abim sanayide biriyle görüştü, bana da git konuş dedi. Ben de gittim ama iş olmadı." dediysem, TÜİK’e göre işsiz değilim, iş gücünün içindeyim. Yani iş aradıysam ama şu anda bir işim yoksa dar tanımlı işsiz değilim. Geniş tanımlı işsizlikte ise bu kişi işsiz sayılıyor. Bu yüzden dar tanımlı işsizlik verisi size bazen gerçekçi gelmeyebilir. Girişimci sayılarıyla ilgili veriler de elimizde. Sektörel bazda girişimci sayılarını birazdan paylaşacağım. Benim kanaatim, 2022’den itibaren görülen girişimci sayısındaki azalmanın deprem ve göçten ziyade Türkiye ekonomisinin genel durumundan kaynaklandığı yönünde. 2022’ye kadar toplam girişimci sayısı azalmış. Madencilik sektöründe de 2021’den itibaren bir azalma görülüyor. Tarım, ormancılık ve balıkçılık sektöründe ise 2020-2022 arasında artış olmuş; girişimci sayısı 400’lere ulaşmış. Ancak 2023’ten itibaren yatay bir seyir izliyor. İmalat sanayinde girişimci sayısı yaklaşık 4.000'den 3.700’lere düşmüş durumda. İnşaat sektöründe ise yataylık devam ediyor. Yeni teşvikler ve kentsel dönüşüm projeleriyle bu sayının artmasını bekliyoruz.” ifadelerini kullandı.
“ELEKTRİK TÜKETİMİ AZALIYOR”
Gelişmişlik göstergesi olan elektrik tüketim miktarının Malatya’da yıllara oranla azalmasının dikkat çektiğini vurgulayan Bayat, “Sosyal hayata ilişkin veriler de elimizde. Malatya’da yaklaşık 2.000 kişiye bir hekim düşüyor. 100.000 kişi başına düşen yatak sayısı yaklaşık 460. 2020’den sonra açılan hastanelerle bu sayı arttı. 1.000 kişi başına düşen otomobil sayısı ise 360 civarında. TRB1 bölgesi (Malatya, Elazığ, Bingöl, Tunceli) içinde bu oran oldukça yüksek. Bu da gelişmişlik göstergesi olarak değerlendiriliyor. Trafik kazaları sayısında 2021’den itibaren bir artış var. Kuzey ve Güney Çevre Yolu gibi projeler gündemde ve bu artış bu yolların eksikliğine dair fikir verebilir. Kişi başı elektrik tüketimi de bir gelişmişlik göstergesi. Dünyada hâlâ yüzde 4’lük bir kesimin elektriksiz yaşadığı düşünülürse, bu veri önemli. 2019-2021 arasında artan kişi başı elektrik tüketimi, 2021’den sonra düşüşe geçmiş. Konut satış sayısı da dikkat çekici. 2021’de 13.000 civarındayken, 2022’de depremin etkisiyle bu rakam 6.000’lere düşmüş. Ortalama eğitim süresi 9,1 yıl. 2019’dan sonra artmış ama sonrasında yatay seyretmiş. Ortaöğretimde bir öğretmene düşen öğrenci sayısı 12 iken, şu an bu sayı 11,25’e düşmüş. Deprem sonrası hasarlı okulların yeniden yapılmasıyla bu sayının daha da düşeceği öngörülüyor. Tarım alanlarında 2019’dan itibaren keskin bir düşüş var. Orhan Hocamız bu konuda detaylı bilgi verecek.” açıklamasını yaptı.
“SANAYİSİ EN ÇOK ZARAR GÖREN ŞEHİR MALATYA”
Deprem bölgesinde üretimi en çok hasar alan ilin Malatya olduğunu belirten Bayat, “Hasarlı bina istatistiklerine baktığımızda: Orta ve üzeri hasarlı konut sayısı: Yaklaşık 102.000, Ticarethane sayısı: 17.600, Ahır: 5.067, OSB’de iş yeri: 39 ve Küçük sanayi sitesinde: 1.424 ağır ve orta hasarlı iş yeri mevcut. Aktif sigortalı çalışan sayısı 2022’de 215.684 iken, 2025’in ikinci çeyreğinde bu sayı 218.589’a çıkmış. Yaklaşık 3.000 kişilik bir artış söz konusu. Kapasite raporları verilerine göre, deprem bölgesindeki iller arasında üretim açısından en çok zarar gören şehir Malatya. 35.000 kişilik istihdamdan yaklaşık 29.000’e düşülmüş.” şeklinde konuştu.
“ESNAF SAYISI AZALIYOR, RADİKAL KARARLAR ALINMALI”
Malatya’daki esnaf sayısının Türkiye ortalamasının üzerinde azalmasının dikkat çekici olduğunun altını çizen Bayat, “Kamu çalışanlarıyla ilgili bir başka konuya da değinmek istiyorum. Deprem sonrası kamu hizmet talebinde ciddi artış var. Örneğin 500 m² arazisi olan biri konteyner veya çelik konstrüksiyonla bir yapı yapıyor ve internet, su, elektrik gibi hizmetler talep ediyor. Bu da kamu hizmetlerinde yoğunluk yaratıyor. Kamu çalışanlarının sayısının artırılması gerektiği ortaya çıkıyor. SGK’dan alınan iş yeri ve esnaf sayısı verileri de elimizde. Kasım 2024 itibarıyla Malatya’da iş yeri sayısı 12.287. Esnaf sayısında da benzer bir düşüş görülüyor. Malatya’da esnaf sayısı %6 oranında azalmışken, Türkiye genelinde bu oran yüzde 3,7. Bu da Malatya ekonomisinde üretim anlamında radikal kararlar alınması gerektiğini gösteriyor.” diye konuştu.
>>MEHMET TURAN ÇİĞDEM
EDİTÖR
