Bir zamanlar dünyada her şey altına endeksliydi. Doların başını çektiği bu yapıya Bretton Woods sistemi deniyordu. 1944 yılında Amerika’nın Bretton Woods kasabasında düzenlenen konferansla kurulan bu düzen, İkinci Dünya Savaşı sonrası küresel finansal sistemini tamamen dizayn etmişti. Her şey altına, dolar ise doğrudan altına bağlıydı. Bu sistem 1971 yılına kadar kesintisiz devrede kaldı ve o döneme kadar dünyada büyük çaplı bir finansal kriz yaşanmadı. Ancak 1971’de dönemin ABD Başkanı Richard Nixon televizyona çıktı ve dünya finans tarihine "Nixon Şoku" olarak geçen o ünlü hamleyi yaptı: Amerika, Bretton Woods sisteminden çıktığını ve doların artık altına endeksli olmayacağını bütün dünyaya ilan etti. Bretton Woods'un yıkılmasından kısa süre sonra, dünya finans tarihi çok daha radikal bir evreye, Petrodolar sistemine geçti. Nixon’ın hamlesinden üç yıl sonra, 1974’te Amerika ile Suudi Arabistan arasında tarihi bir anlaşma imzalandı. Bu gayri resmi ama güçlü mutabakat; Amerika’nın Suudi Arabistan’a askeri koruma, destek ve meşruiyet sağlaması karşılığında, Riyad yönetiminin petrol ihracatını yalnızca dolarla yapmasını öngörüyordu. Ancak bu anlaşmadan hemen önce, 1973’te dünya tarihinin ilk büyük petrol şoku yaşandı.
OPEC üyesi Arap ülkeleri, Arap-İsrail Savaşı’na tepki olarak Batı ülkelerine petrol ambargosu uygulayınca fiyatlar tırmandı; Amerika'da ve dünyada enflasyon patladı. O yıllarda dünya petrol piyasasını domine eden, Arap Yarımadası’nın "büyük abisi" konumundaki Suudi Arabistan’ın bu yeni sistemdeki ağırlığı devasa boyutlardaydı. Petrodolar anlaşması, dünyadaki dolar talebini bir anda katladı. Japonya’dan Almanya’ya, Türkiye’den Arjantin’e kadar petrol ithal eden her ülke, enerji faturasını ödeyebilmek için dolar kuyruğuna girdi. Dahası, ticaret fazlası veren Japonya ve Almanya gibi ülkeler, eldeki dolar fazlalarıyla Amerikan tahvilleri satın alarak kasalarını doldurdular. Yarın bir gün petrol fiyatları yeniden tırmandığında faturaları ödeyebilmek için bu rezervler şarttı. İşte bu mekanizma, doların küresel rezerv para konumunu demir atarak perçinledi. 50 yıla yakın bir süre boyunca bu gayri resmi mutabakat tıkır tıkır işledi: Suudiler petrolü hep dolarla sattı, Amerika da Suudi hanedanlığının tahtını ve ülkenin güvenliğini korudu. Ancak son yıllarda bu ortaklıkta derin çatlaklar oluştu. Biden döneminde, Suudi gazeteci Cemal Kaşıkçının İstanbul’daki konsoloslukta öldürülmesi Washington-Riyad hattında soğuk rüzgarlar estirdi. Biden yönetimi Suudi Arabistan’ı "parya" konumuna getirmekten bahsetti. Tam da bu süreçte Suudi Arabistan, Çin ile petrol ihracatını yuan cinsinden yapabilmek için masaya oturdu ve 2023’te iki ülke arasında swap (para takası) anlaşması imzalandı. Henüz Suudi Arabistan’ın petrolü tamamen yuanla satmaya başladığına dair resmi ve nihai bir adım atılmamış olsa da, Riyad'ın bu sinyali vermesi bile niyetin açık bir göstergesiydi. Suudi Arabistan’ın Çin'le temasları, doların rezerv para olarak gücünün erimeye başladığının yalnızca bir işareti. Aslına bakılırsa bu erime çok daha önce, 2008-2009 küresel kriziyle başladı. Lehman Brothers’ın batışı ve Fed’in devasa para basma operasyonları, Amerikan ekonomisine ve dolara duyulan güvene ilk büyük darbeyi vurdu. Üzerine Amerika’nın 40 trilyon dolara dayanan devasa ulusal borcu ve Trump yönetiminin borç azaltıcı hamleler yerine vergi indirimlerini tercih etmesi, Amerikan parasının itibarını daha da aşındırdı. Doların merkez bankası rezervlerindeki payı 2000'lerin başında %70'in üzerindeyken, bugün %50 seviyelerine gerilemiş durumda. Doların tahtından boşalan bu devasa payı ise son yıllarda büyük bir ivmeyle altın dolduruyor.
Küresel piyasalarda son dönemde gördüğümüz tarihi altın rallisinin arkasındaki en temel hikâye tam olarak budur: Petrodolar sisteminin sarsılması ve güvenli liman arayışı. Doların küresel rezerv para tahtının sarsıldığı, Petrodolar sisteminin yarım asırlık ezberlerini Çin hamleleriyle geride bıraktığı bu hassas dönemeçte, dünya finans ve siyaset tarihi yepyeni bir kırılmaya ev sahipliği yapıyor. 1974’te Washington ile Riyad arasında kapalı kapılar ardında kurulan ve küresel ekonomiyi tek bir para birimine mahkûm eden o eski eksen, bugün çok kutuplu dünyanın yeni gerçekliğiyle çözülüyor. İşte tam da bu küresel güç kaymasının ortasında, Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında imzalanan Mekke Anlaşması, sadece bölgesel bir savunma paktı değil, ekonomik ve jeopolitik ezberleri bozacak yeni bir stratejik denklemin habercisidir. Bir zamanlar Petrodolarlar’ la Batı'ya kilitlenen Suudi sermayesi ile jeopolitik akıl, bugün Ankara’nın savunma sanayiindeki rolü ve İslamabad’ın nükleer kapasitesiyle harmanlanarak kendi güvenlik mimarisini kuruyor. Amerikan monopolüne endeksli olan küresel denge, artık yerini yerel aktörlerin kendi aralarında ördüğü çok boyutlu ittifaklara bırakıyor. Petrodolar sisteminin çatırdadığı bu çağda Mekke Anlaşması, sadece coğrafi bir güvenlik hattı değil; aynı zamanda küresel finansın ve gücün Batı’dan Doğu’ya ve Güney’e kayışının en somut tescilidir.
