Malatya depremde çok şey kaybetti.
Evini kaybeden oldu, dükkânını kaybeden oldu, mahallesini kaybeden oldu, çocukluğunun geçtiği sokağı bir daha bulamayan oldu.
Ama galiba en acısı şu:
Bazıları enkazdan çıkarken insanlığını geride bıraktı.
Bunu söylemek ağır mı?
Ağır.
Ama Malatya’nın bugün sokakta, çarşıda, sanayide, kiralık ev arayanın yüzünde dolaşan hakikat de bu.
Depremden sonra herkesin biraz daha yumuşaması, biraz daha merhamete yaklaşması, biraz daha “biz bize yeteriz” demesi beklenirdi. Çünkü musibet dediğin şey sadece bina yıkmaz; insana faniliği hatırlatır, nefsin kabarmış tarafını törpüler, kalbi rikkate davet eder.
Fakat ne oldu?
Kimi ev sahibi çıktı, daha dün aynı enkazın tozunu yuttuğu hemşehrisine fahiş kira istedi.
Kimi esnaf çıktı, “nasıl olsa mecbur” diyerek fiyatı vicdanın değil fırsatın terazisine koydu.
Kimi sanayici çıktı, arabanın vidasını sıkmadan önce müşterinin çaresizliğini ölçtü.
Kimi de bütün bunları görüp “piyasa böyle” diyerek işin içinden sıyrıldı.
Hayır efendim.
Piyasa böyle değil.
Piyasa dediğin şey insanın icat ettiği bir nizamdır; insanı ezen, çaresizi öğüten, kul hakkını sıradanlaştıran her nizam çürümüştür.
Malatya’nın bugünkü meselesi sadece konut, yol, çarşı, trafik meselesi değildir.
Malatya’nın meselesi, ahlaki sermayesini kaybetme meselesidir.
Bir şehir sadece binalarla ayakta durmaz. Güvenle durur. Komşulukla durur. İnsafla durur. “Ben kazanayım ama karşımdaki de ezilmesin” diyen o eski mahalle terazisiyle durur.
O terazi bozulunca ne olur?
İnsanlar birbirine müşteri gibi bakmaya başlar.
Hemşehri hemşehriye sığınak olmaz, pazar olur.
Ev barınak olmaz, rant kapısı olur.
Dükkân ekmek teknesi olmaktan çıkar, mecburiyet sömürüsünün tezgâhına döner.
İşte asıl yıkım budur.
Deprem fiziki mekânı dağıttı; ama bazı yerlerde toplumsal bağları da gevşetti. Aynı acıyı yaşamış insanların birbirine daha fazla yaklaşması gerekirken, bazıları acıyı bile fırsata çevirdi. Bu, sıradan bir pahalılaşma meselesi değildir. Bu, utanma duygusunun aşınmasıdır. Bu, ayıp eşiğinin düşmesidir. Bu, “beni ilgilendirmez” cümlesinin cemiyet hayatına hâkim olmasıdır.
Daha kötüsü var.
Bu şehirde herkes her şeyi biliyor ama çoğu kişi susuyor.
Kim kime ne yaptı, kim hangi kirayı istedi, kim hangi parçaya hangi fiyatı çekti, kim çaresiz vatandaşı nasıl sıkıştırdı; bunların hepsi kahvede, pazarda, konteyner önünde konuşuluyor.
Fakat yüz yüze gelince herkes birbirine selam veriyor.
İşte bu da başka bir maraz.
Çünkü haksızlık yalnızca yapanla büyümez; ona alışanla, onu normal görenle, “aman bana dokunmasın” diyenle de büyür.
Malatya’nın kendine gelmesi lazım.
Ama bu kendine geliş sadece yeni binalarla olmaz.
Önce vicdanın imarı lazım.
Önce insafın ihyası lazım.
Önce “kul hakkı” denilen o büyük kelimenin yeniden hatırlanması lazım.
Deprem bu şehre büyük bir imtihan getirdi.
Kimi sabırla verdi imtihanını.
Kimi dayanışmayla verdi.
Kimi ekmeğini bölerek verdi.
Ama kimi de fırsatçılıkla kaybetti.
Bugün Malatya’nın en büyük sorusu şudur:
Biz bu enkazdan şehir olarak mı çıkacağız, yoksa herkesin kendi menfaatinin başına geçtiği dağınık bir kalabalık olarak mı kalacağız.