2016 yılında Oxford Sözlüğü post-truth (gerçek ötesi) kavramını yılın kelimesi seçtiğinde, aslında hepimizin ortak bir itirafını resmî kayda geçirmiş oldu: Gerçek, artık duygularımızın ve kişisel inançlarımızın gerisinde kalmıştı. Bugün bilimsel bir makale ile sansasyonel bir
yalan aynı anda önümüze düştüğünde, yalanın saniyeler içinde kazanacağına rahatlıkla bahse
girebiliriz.
Peki, bizi bilgiye ulaştırması beklenen bu dijital çağ nasıl oldu da devasa bir manipülasyon
tarlasına dönüştü? Cevap ironik biçimde çok basit: Biz, rasyonel düşünceden çok dramaya ilgi duyuyoruz. Ekrana baktığımız ilk saniye, bu tercihi ele veriyor.
Yankı Odasının Vahşi Algoritması
Yapay zekâ algoritmaları neden bizi sürekli öfkeli, çarpıtılmış ve sansasyonel içeriklerle
besliyor? Çünkü onların tek bir görevi var: Bizi ekranda tutmak. Algoritmanın felsefesi basit; gerçek sıkıcıdır, öfke ve skandal ise tık getirir.
Ancak suçu yalnızca algoritmalara atmak kolaycılıktır. Algoritmalar ahlaki varlıklar değildir; onlar yalnızca talebi karşılar. Ne izliyorsak, neye tıklıyorsak, neye öfkeleniyorsak onuönümüze koyarlar. Çünkü biz öfkeyi seviyoruz. Skandalı seviyoruz. Yıkımı izlemeyi seviyoruz.
Böylece yankı odalarına hapsoluyoruz. Kendi fikirlerimizin yankısını duymaktan başka hiçbir şeye tahammül edemez hâle geliyoruz. Farklı olanı dinlemek yerine düşmanlaştırıyoruz.
Beynimizdeki eleştirel düşünme kası köreliyor; “temizlik” düğmesi işlevini yitiriyor. Yalan, tekrar edildikçe normalleşiyor ve sonunda “herkes böyle düşünüyor” denilen sahte bir gerçeğe dönüşüyor.Gerçeğin peşine düşmek zahmetlidir. Kaynak kontrolü yapmak, durup düşünmek, şüphe etmek enerji ister. Beyin ise enerjiden tasarruf etmeyi sever. Kolayı seçer. İşte buna bilişsel tembellik diyoruz. Bugün cehalet bir eksiklik değil, konfor alanıdır.Şimdi kendimize dürüst olalım: Bir bilim insanının yıllarını verdiği çığır açıcı bir çalışma neden birkaç yüz kişi tarafından okunurken, bir magazin kavgası ya da komplo teorisi milyonlarca tık alıyor?
Çünkü başarı aynadır. Emek hatırlatır. Disiplin, sabır ve sorumluluk gösterir. Ve bu aynaya bakmak çoğumuzun canını acıtır. Başkasının yükselişini izlemek yerine düşüşünü izlemeyi tercih ederiz. Çünkü düşen biri, kendi durağanlığımızı daha az görünür kılar.Bu yüzden başarıyı sessizce geçer, çürümüş hikâyeleri coşkuyla paylaşırız. Toplum olarak değeri; üretenlerden, düşünenlerden, inşa edenlerden alıp en çok gürültü çıkaranlara teslim
ettik. Bugün alkışlanan şey başarı değil, kaos üretme becerisidir. En çok bağıran, en çok hakaret eden, en çok nefret saçan görünür olur; geri kalan her şey susturulur.
Bu Bir Masumiyet Kaybıdır
Kendimizi kandırmayalım. Biz gerçeği değil, gerçeğin bize nasıl hissettirdiğini önemsiyoruz. Rasyonel olan sıkıcıdır; emek ister, rahatsız eder. Oysa felaket, öfke ve skandal anında haz verir.
Bu yüzden dijital çağ bizi bilgeleştirmedi; yalnızca zaaflarımızı görünür kıldı. Ve bu durumyalnızca teknolojik bir sorun değil, aynı zamanda ahlaki bir çöküştür. Sürekli felakete tıklayan bir toplum, zamanla felaket üretir. Sürekli yıkımı izleyen bir zihin, inşa etmeyi unutur. Sonra da şaşkınlıkla “Nereye gidiyoruz?” diye sorar.
Cevap aslında çok nettir:
Nereye baktıysak, oraya gidiyoruz
