Ambarın dibinde ağzı kırmızı bir iple bağlanmış bir çuval buğday duruyor. Ötekilerden ayırmak için ipini öyle bağlamışlar. Evin küçüğü merak edip soruyor:
“Bunu niye değirmene götürmüyoruz?”
“Çünkü onu yersek seneye ne ekeceğiz?”
Çocuk için cevap tamam. Benim aklımsa çuvalın ağzını kimin bağladığında kaldı. Bir de kış uzar, evde un tükenirse o ipi kimin çözebileceğinde.
Geçen yazıda, bir sofrayı kuran kadının o masada alınan kararlardaki yerini konuşmuştuk. Şimdi sofradaki ekmekten bir avuç buğdayı alıp geriye gidelim. İnsanlar toprağa tohum atarken bir sonraki mevsim için bugünden bir şey ayırmayı göze aldılar. Bu da aynı çatı altında yaşayanların önüne güç bir mesele koydu. Bugün karnı acıkan çocuğu da düşüneceksin, henüz yüzünü görmediğin baharı da. Bir evin yarınını ilgilendiren böyle bir kararda kimin hesabı dinlenirdi acaba?
Çocukluğunda hamur teknesinin başında durmuş olanlar bilir. Tecrübeli bir el, una ne kadar su kaldıracağını sormaz. Ama ondan “İki çuvalla baharı çıkarır mıyız?” diye fikir alınıp alınmadığı, o elin maharetinden başka bir meseledir. Kolayca birbirine karıştırdığımız iki şey var burada. Bir işin yükünü kimin taşıdığı ve o işin sonucuna kimin karar verdiği.
Bunun her yerde aynı cevabı olsaydı belki gerçekten “İşin doğası böyle,” diyebilirdik. Oysa ailelerin toprağı paylaşma biçimleri birbirinden ne kadar farklı. Sumatra’da kuşaklar boyunca ortak kullanılan kimi pirinç tarlalarında, toprağı işleme hakkı anneden kıza geçiyor. Kız çocuğu annesini çalışırken seyrettiği yerde bir gün kendisinin de hakkı olacağını bilerek büyüyor. O toprağın nasıl kullanılacağı konuşulduğunda dayısının da sözü var. Aile deyince hesaba kattığı insanlar, geleceğini emanet ettiği bağlar buna göre şekilleniyor.
Bir de eski İngiltere’de, toprağın oğula öncelik tanınarak aktarıldığı ailelerden birinde doğmuş bir kız çocuğunu düşünün. Erkek kardeşi dünyaya gelene kadar ileride pay alabileceği bir arazide büyüyor. Kardeşi doğduktan sonra ağaçlar yerli yerinde, su aynı yoldan akıyor, kızın çalışkanlığı da değişmiyor. Ama büyüdüğünde o toprakla ilgili verebileceği karar değişebiliyor. İki çocuğun eline aynı tohumu verseniz ikisi de yetiştirebilir. Aralarındaki farkı filizlenen başakta göremezsiniz. Hasattan sonra yollarını izlemek gerekir.
Biraz da böyle bir farkın aile içinde nasıl öğrenildiğine bakalım. Diyelim ki baba değirmene giderken oğlunu çağırıyor. Yolda buğdayın fiyatını konuşuyorlar. Kızına da unu rutubetten nasıl koruyacağını annesi öğretiyor. İki çocuk da işe yarar bir şey öğrenmiş oluyor. Yıllar sonra unu kimin daha iyi sakladığı sorulunca herkes kızı gösteriyor. Ürünü kimin satacağı konuşulunca oğlan öne çıkıyor. Aile memnun. İşi, kim iyi biliyorsa ona vermişler.
Peki, bir yıl olsun çocukların yerini değiştirmeyi denediler mi?
Beni düşündüren o tek yolculuk. Oğlanın değirmende tanıştığı insanlar büyüdüğünde de onu tanıyacak. Bir gün kendi hesabına iş yapmak isterse kapısını çalabileceği biri var. Kızın öğrendiği bilgi ise evin içinde kalacak. Un bozulmadığı sürece kimsenin o bilgiyi hatırlaması bile gerekmeyecek. Aynı aile, iki çocuğuna emeği öğretirken farkına varmadan birine çevre, ötekine sorumluluk bırakmış olabilir.
Yine o kırmızı ipli çuvalın yanındayız. Bu defa çocuk biraz büyümüş. Kışın ortasında evdeki son unun da biteceğini ilk o fark ediyor. Annesine gidip “Tohumluğun birazını ayırsak, kalanını eksek?” diye soruyor. Annesi oturup onunla hesap yapıyor. Kararları ne çıkarsa çıksın, o gün çocuğa bir şey daha kalıyor. Kendi gördüğünü söyleme ve kendisini ilgilendiren bir karara katılma cesareti.
Ya aynı çocuk, yaşadığı evin bir gün kime kalacağını sorsaydı? Anadolu’nun en eski yerleşimlerinden birinde, Çatalhöyük’te bir evin eşiğine oturup biraz da bunu konuşalım. Çünkü “Biz kimin ailesiyiz?” sorusuna her çağda “Baban kimlerden?” diye cevap verilmemiş.
























