Piyasa allak bullak… Aynı ürünün o kadar çok farklı fiyatı var ki şaşırmamak elde değil. Serbest piyasa adı altında herkes birbirini sömürme, birbirine kazık atma peşinde. İnsanlar birbirine bakıp sebepsiz yere zam yapıyor; işin aslını, astarını soran bilinçli vatandaşlara ise saçma sapan gerekçeler sunuluyor.
"Girdi maliyetlerim arttı" diyor, hemen ardından "Ulaşıma çok fazla zam geldi" diye ekliyor. Mazotu, benzini bahane olarak gösteriyor. Ancak detaylı baktığınızda, maliyetlerindeki artış yüzde 5 iken ürünlerine yüzde 30 zam yapmaktan geri durmuyor. Hal böyle olunca piyasadaki tutarsızlıklar çığ gibi büyüyor.
Öyle ki, aynı ürünü 4.000 liraya da bulabiliyorsunuz, aynı mala 25.000 lira talep edenler de çıkıyor. Üstelik o ürünü 4.000 liraya satan da kâr ediyor, 25.000 liraya satan da… Arada fahiş ve uçurumsal bir fiyat farkı var. 4.000 liraya satan esnaf, bir başkasına bakıp, "Aa, adam 7’ye satıyor, ben neden 4’e satayım?" diyerek hemen fiyatını artırıyor. Bu kısır döngüyle birlikte önüne geçilemeyen bir talan başlıyor.
Fiyatların sürekli güncellendiği, etiketlerin haftada birkaç kez yenilendiği bir piyasadayız. Değişmeyen, sabit kalan tek şey ise emeklinin maaşı ve asgari ücretlinin vahim durumu. Maalesef bu kesimlerin gelirine hiçbir şekilde enflasyon oranında güncelleme gelmiyor. Her geçen gün cebimizdeki para biraz daha eriyor, servetimizden ve alım gücümüzden biraz daha yitiriyoruz. Paramız pul olmuş; koruduğu tek şey, ne yazık ki değersizliği. Öyle bir noktadayız ki paramız, bazı Afrika ülkelerinin para birimlerinden dahi geride kalmış durumda.
Bu tarz maddi hesaplamaları yapıp ekonomik çıkmazları düşündüğümde, aklıma bir zamanlar ülkemizde söylemleriyle popüler olan o felsefeci kadın geliyor: “İktisadi problemler bir şekilde düzelir ama ahlaki çöküş düzelecek gibi değil.”
Gerçekten de bu tespitin hakikatine inananlardanım. İktisadi meseleler bir yerde çözülür; milletler bu zor günleri de bir şekilde aşar. Asıl onarılması güç olan, ahlaki erozyondur. Ahlaken çok kötü bir durumdayız ve bu bozulma her alanı kapsayarak ne yazık ki çığ gibi yayılıyor.
Yine de konuyu biraz daha iktisadi meselelere ve piyasa gerçekliğine bağlayalım. "Herkes birbirine bakarak zam yapıyor" demiştim ya, geçen gün tam da bu durumu özetleyen çok manidar bir hikayeye denk geldim, sizin için alıntılıyorum:
Bir borsacının paylaşımı şöyleydi:
“Her zaman gittiğim berbere gittim. Saç ve sakal tıraşı için daha birkaç ay önce 800 TL ödüyordum. Bu kez kasada 1.100 TL dediler. Ustaya sordum:
– '3 ayda yüzde 40 zam yapmayı gerektirecek ne yaşadın?'
– 'Her şeye zam geliyor, maliyetler artıyor. Biz de mecburen artırıyoruz' dedi.
Ben de merak edip sordum:
– 'Peki senin hangi maliyetin 3 ayda yüzde 40 arttı? Dükkânın kirası üç ayda bir mi değişiyor? Çalışanın maaşı üç ayda yüzde 40 mı arttı?
Makasın, makinen, koltuğun her tıraşta yeniden mi alınıyor? 800 TL’ye yaptığın işi neden bir anda 1.100 TL’ye çıkardın?'
Biraz konuştuktan sonra usta güldü:
– 'Hocam, herkes fiyat artırıyor. Biz de çevredeki fiyatlara baktık, ona göre yükselttik. Ama sen eski müşterisin, sana yine eski fiyattan yaparız.'”
Asıl mesele de tam olarak burada düğümleniyor zaten. Adamın maliyeti yüzde 40 arttığı için değil, çevrede herkes fiyat artırdığı için o da artırıyor. Sonra bir başkası onun 1.100 TL yaptığını görüyor, "Ben niye 900’e kesiyorum?" deyip fiyatı 1.200 yapıyor. Öbürü onu görüyor, 1.300’e çıkarıyor. Bir noktadan sonra fiyatı maliyet değil, tamamen birbirimize bakarak belirlemeye başlıyoruz. Sonra da hep beraber, "Bu enflasyon niye
düşmüyor?" diye sorup duruyoruz.
Rabbim bizleri hayırla ıslah etsin, sonumuzu hayır eylesin.
Selam ve dua ile,
Allah’a emanet olun.